Το 1840, κατά την τρίτη και τελευταία παραμονή του στη Βενετία, ο J.M.W. Turner δεν ζωγράφιζε πλέον σχεδόν καθόλου παλάτια: ζωγράφιζε το φως, την υγρασία, την ακριβή στιγμή όπου η πέτρα διαλύεται μέσα στη λιμνοθάλασσα. Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, η Jaeger-LeCoultre ζήτησε από τους σμαλτωτές της στα Métiers Rares™ να συγκρατήσουν αυτή την ίδια αστάθεια σε μια επιφάνεια δύο τετραγωνικών εκατοστών — στο μέγεθος ενός γραμματόσημου, ψημένη δεκατέσσερις φορές στους 800°C.
Με αφορμή τη Μπιενάλε Homo Faber, που επιστρέφει στη Βενετία τον Σεπτέμβριο, το Εργαστήριο παρουσιάζει τέσσερις νέες περιορισμένες εκδόσεις του Reverso Tribute Enamel, συγκεντρωμένες υπό το όνομα «Turner Series». Κάθε μία φέρει στην πίσω όψη μια μικρογραφία αναπαραγωγής ενός πίνακα που ο Βρετανός ζωγράφος αφιέρωσε στη Γαληνοτάτη, και στο καντράν της μπροστινής όψης ένα χειροποίητο γκιλοσέ διάκοσμο του οποίου οι αποχρώσεις ανταποκρίνονται σε εκείνες της μικρογραφίας. Το Reverso, του οποίου η περιστρεφόμενη κάσα λειτουργεί ως διακοσμητικός καμβάς από τα πρώτα του βήματα, ανακτά έτσι τον ρόλο που πάντα κατείχε στην Jaeger-LeCoultre: όχημα καλλιτεχνικής έκφρασης εξίσου με ωρολογιακό εργαλείο.
Η επιλογή του Turner δεν είναι καθόλου τυχαία. Γεννημένος στο Λονδίνο το 1775, ταξίδεψε τρεις φορές στη Βενετία — το 1819, το 1833 και το 1840 — πάντα στο τέλος του καλοκαιριού, όταν η ομίχλη τυλίγει τα κανάλια και τα παλάτια μοιάζουν να επιπλέουν πάνω από το νερό. Εξέθεσε μόλις είκοσι πέντε βενετσιάνικους πίνακες όσο ζούσε, αλλά παρήγαγε, μέσα σε λίγες εβδομάδες παραμονής, περίπου εκατόν πενήντα ακουαρέλες και εννιακόσια σχέδια· τα λάδια ολοκληρώνονταν μόνο μετά την επιστροφή του στο εργαστήριό του στο Λονδίνο. Θεωρούμενος πρόδρομος της μοντέρνας τέχνης, επηρέασε τόσο τον αναδυόμενο ιμπρεσιονισμό όσο και τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό του 20ού αιώνα, χτίζοντας τις συνθέσεις του με ελεύθερες πινελιές, μερικές φορές ακόμη και με τον αντίχειρα ή τη σπάτουλα, δίνοντας προτεραιότητα στο συναίσθημα έναντι της πιστότητας της γραμμής.
Ακριβώς αυτή τη ζωγραφική αστάθεια έπρεπε να μεταφράσει το εργαστήριο της Jaeger-LeCoultre σε μια τέχνη που, εκ φύσεως, ακινητοποιεί. Οι πρωτότυποι πίνακες — ο μεγαλύτερος έχει διαστάσεις 68 επί 91 εκατοστά — αναπλαισιώθηκαν πρώτα ώστε να προσαρμοστούν στη κάθετη μορφή του Reverso, χωρίς να χαθεί η σύνθεσή τους. Η απόδοση της ατμοσφαιρικής, ομιχλώδους υφής των συννέφων απαίτησε εργασία σε πολλαπλά στρώματα: η μικρογραφία ζωγραφίστηκε εξ ολοκλήρου, στη συνέχεια καλύφθηκε και ψήθηκε κάτω από δύο στρώματα ημιδιάφανου σμάλτου μόνο στις περιοχές των συννέφων, οι οποίες ξαναβάφτηκαν πριν από ένα τελευταίο διπλό διάφανο στρώμα σε όλη την επιφάνεια. Για τη λάμψη του νερού, οι τεχνίτες κατέφυγαν στην τεχνική paillonné — ένα λεπτό φύλλο ασημιού τοποθετημένο κάτω από το ημιδιάφανο έγχρωμο σμάλτο, που συλλαμβάνει και αντανακλά το φως σε κάθε κίνηση του καρπού. Συνολικά, κάθε μικρογραφία συγκεντρώνει δεκατέσσερα στρώματα σμάλτου, καθένα ψημένο ξεχωριστά στους 800°C, και σχεδόν ογδόντα ώρες εργασίας.
Η μπροστινή όψη δεν υστερεί: τα καντράν, γκιλοσαρισμένα στο χέρι κάτω από ένα χρωματισμένο ημιδιάφανο σμάλτο Grand Feu, επαναλαμβάνουν τις αποχρώσεις των μικρογραφιών στην πίσω όψη. Τα μοτίβα, που ποικίλλουν από κομμάτι σε κομμάτι — σταυρωτός ήλιος, κόκκος ρυζιού, πλέξη, κυματιστά κύματα — απαίτησαν έως και 1.080 περάσματα σε χειροκίνητο τόρνο γκιλοσέ, ακολουθούμενα από πέντε έως εννέα επιπλέον ώρες σμάλτωσης και αρκετά ξεχωριστά ψησίματα. Η τοποθέτηση των πολύεδρων δεικτών ωρών, που προϋποθέτει τη διάτρηση του σμάλτου χωρίς ράγισμα, ολοκληρώνει μια διαδικασία όπου κάθε κίνηση παραμένει μη αναστρέψιμη.
Τα τέσσερα κομμάτια αναπαράγουν συγκεκριμένες όψεις. Η Βενετία, η Ντογκάνα και το Σαν Τζόρτζιο Μαντζόρε, ζωγραφισμένη το 1834, απεικονίζει ακριβώς το νησί που φιλοξενεί τη Μπιενάλε Homo Faber, απέναντι από την πλατεία του Αγίου Μάρκου. Η Βενετία, θέα από τον στοά της εκκλησίας της Σαλούτε, του 1835, απεικονίζει τη στιγμή που ο Turner μεταφέρει τις τεχνικές της ακουαρέλας του στην ελαιογραφία, προς μεγάλη δυσαρέσκεια των παραδοσιακών της εποχής του. Η Γέφυρα των Στεναγμών, το Παλάτι των Δόγηδων και το Τελωνείο, Βενετία τιμά τον Canaletto, τον Βενετό ζωγράφο του 18ου αιώνα, του οποίου τη σύνθεση ο Turner επαναλαμβάνει δεκατέσσερα χρόνια μετά το πρώτο του ταξίδι. Τέλος, η Βενετία, η Γέφυρα των Στεναγμών, ζωγραφισμένη το 1840, συνοδευόταν αρχικά από δύο στίχους ενός ποιήματος του Βύρωνα για την πτώση της Δημοκρατίας της Βενετίας — μια μελαγχολία που ο Turner κρύβει πίσω από τη λάμψη των προσόψεων.
Κάθε έκδοση, με κινητήρια δύναμη το χειροκίνητο καλίμπρο 822, πυλώνα της συλλογής Reverso Tribute εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια, παράγεται σε δέκα κομμάτια. Δεκαέξι ρολόγια συνολικά, για τέσσερις πίνακες που ένας ζωγράφος χρειάστηκε δεκαετίες για να αφομοιώσει προτού τους αποτυπώσει στον καμβά, και που ένας σμαλτωτής αναπαράγει σήμερα σε λίγες εβδομάδες πάνω σε μια επιφάνεια στο μέγεθος ενός νυχιού. Μένει να μάθουμε τι θα σκεφτόταν ο Turner, που προτιμούσε την αστάθεια του φωτός από τη σταθερότητα του μοτίβου, βλέποντάς το επιτέλους ακίνητο — αλλά αβύθιστο — κάτω από το σμάλτο.
Cette publication est également disponible en :
